ZUS ma zyskać automatyczny dostęp do baz KAS – projekt nowelizacji i wątpliwości ekspertów
Jak informuje Prawo.pl, w obszarze ubezpieczeń społecznych może dojść do istotnej zmiany: Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma otrzymać zautomatyzowany wgląd w bazy Krajowej Administracji Skarbowej, co w praktyce oznacza dostęp do danych podatkowych milionów obywateli. Zamiast każdorazowo składać wniosek w konkretnej sprawie, urzędnik miałby – zgodnie z opisem rozwiązania – sprawdzać m.in. zwroty podatków, nadpłaty VAT czy źródła dochodów. W ocenie ekspertów takie ułatwienie może rodzić pytania o realny zakres ochrony wynikającej z tajemnicy skarbowej i stwarzać ryzyko nadużyć.
Z ustaleń portalu wynika, że Ministerstwo Finansów przygotowuje nowelizację ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej, która ma umożliwić ZUS automatyczne pozyskiwanie danych podatkowych bez konieczności kierowania odrębnych wniosków o ich udostępnienie. Projekt przepisów datowany jest na 18 marca 2026 r. i obecnie znajduje się na etapie wewnętrznych konsultacji. Aktualnie Zakład może zwracać się o informacje na potrzeby prowadzonych postępowań, jednak każdorazowo wymaga to sporządzenia osobnego wniosku. Radca prawny Magdalena Januszewska zwraca uwagę, że projekt wprowadza dla instytucji prosty, zautomatyzowany dostęp do szerokiego zakresu informacji dotyczących płatników.
W nowelizacji ma pojawić się art. 52ab ustawy o KAS, przewidujący przekazywanie danych do ZUS automatycznie – w drodze teletransmisji – bez obowiązku składania wniosków. Resort finansów argumentuje, że mechanizm ten pozostaje spójny ze strategią ZUS na lata 2021–2025, w której założono m.in. ograniczanie pozyskiwania danych bezpośrednio od obywateli i integrację informacji w ramach e-administracji. Automatyzacja ma przy tym skracać procedury oraz redukować zakres obowiązków po stronie klientów ZUS. Ministerstwo wskazuje również, że obecne rozwiązania często wymuszają korespondencję lub osobiste wizyty w urzędach, co angażuje zasoby kadrowe i wydłuża postępowania. Nowy model ma zmniejszać te obciążenia i zwiększać efektywność działania administracji, a sam projekt ma pozostawać w zgodzie ze Strategią Cyfryzacji Polski do 2035 r., promującą automatyczną wymianę danych pomiędzy rejestrami publicznymi.
Jednocześnie wprowadzenie art. 52ab nie ma oznaczać rezygnacji z obecnie obowiązującego art. 52 ustawy o KAS. Specjaliści podkreślają, że dotychczasowy przepis ma nadal funkcjonować, choć – jak wskazują – służy nieco innym celom i opiera się na statycznych zestawach danych. Obecnie przekazywanie informacji odbywa się raz do roku, z użyciem zaszyfrowanych nośników oraz plików tekstowych, co – według opisu – nie pozwala na bieżące prowadzenie spraw indywidualnych. Z tego powodu Ministerstwo Finansów uznaje nowelizację za konieczną, aby ZUS mógł sprawniej wykonywać zadania ustawowe bez prowadzenia czasochłonnej wymiany korespondencji.
Resort finansów przyznaje też, że na potrzeby projektowanej zmiany ZUS przeprowadził szerokie analizy dotyczące zapotrzebowania na informacje gromadzone w systemach teleinformatycznych KAS, a następnie potwierdzono możliwość ich udostępnienia. Dane mają służyć zarówno w ramach postępowań związanych z zadaniami własnymi, jak i zleconymi, co – w opinii ekspertów – istotnie poszerza zakres informacji przekazywanych przez KAS innym podmiotom. Wśród przykładów wskazywanych w projekcie znajdują się dane o wysokości nadpłaty, zwrotu lub podatku zerowego w podatku dochodowym albo VAT wraz z terminem zwrotu, co ma umożliwiać zajmowanie wierzytelności z tytułu nadpłaty PIT lub VAT. ZUS chce również uzyskiwać informacje o źródłach dochodów, aby – według założeń – skuteczniej dochodzić należności publicznoprawnych.
Przemysław Hinc, doradca podatkowy, ocenia, że planowany zakres danych przekazywanych z KAS do ZUS ma wykraczać poza informacje niezbędne do prowadzenia spraw z obszaru ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Ekspert zwraca uwagę, że tajemnica skarbowa, dotychczas chroniąca wrażliwe informacje podatników, w takim układzie może stracić na skuteczności, a dane o sytuacji ekonomicznej mogą stać się szerzej dostępne i trudniejsze do kontrolowania. Podkreśla przy tym, że pracownicy ZUS mogliby sięgać po informacje podatkowe bez mechanizmu kontroli, również po zakończeniu danego postępowania. Jak wskazuje, problemem nie jest samo pozyskanie danych koniecznych do wydania rozstrzygnięcia, lecz to, aby udostępniane informacje spełniały wymóg dookreśloności i celowości. W jego ocenie projekt zakłada dostęp do wszelkich danych zgromadzonych przez organy podatkowe, z których – według uznania i bez merytorycznej kontroli – pracownik Zakładu mógłby korzystać dowolnie. Zwraca też uwagę, że projekt nie rozstrzyga, co ma dziać się z danymi po zakończeniu konkretnej sprawy, co oznacza ryzyko ich wielokrotnego przetwarzania w innych postępowaniach oraz przez osoby, które nie występowały o ich udostępnienie.
Projekt nowelizacji ustawy o KAS, datowany na 18 marca 2026 r., przewiduje wprowadzenie mechanizmu teletransmisji danych do ZUS bez każdorazowych wniosków, przy jednoczesnym pozostawieniu w mocy art. 52. Ministerstwo Finansów uzasadnia zmianę potrzebą automatyzacji i usprawnienia postępowań, natomiast eksperci akcentują ryzyka związane z szerokim zakresem dostępu oraz kwestią dalszego przetwarzania pozyskanych informacji. Na obecnym etapie projekt pozostaje w konsultacjach wewnętrznych.